किरण राव यांनी 2010 मध्ये धोबी घाट हा चित्रपट दिग्दर्शित केला होता, त्यावेळी त्यांच्या कामाचे खूप कौतुक झाले होते. पण क्वचितच कोणी विचार केला असेल की तेरा वर्षांनंतर ती एक असा चित्रपट करेल ज्याचा प्रत्येक सीन महत्त्वाचा वाटेल. मिसिंग लेडीजची ऑस्करसाठी भारताची एन्ट्री म्हणून घोषणा करण्यात आली आहे, हा चित्रपट नेटफ्लिक्सवर खूप लोकप्रिय होत आहे. चित्रपटात चपखल संवादांसह अचूक भाव दाखवले आहेत.
हिंदी चित्रपटांमध्ये आपण अनेकदा पाहिले आहे की मोठे स्टार्स आल्यावरच शिट्ट्या वाजवल्या जातात, पण या चित्रपटाच्या सुरुवातीला दिग्दर्शकाने ज्या पद्धतीने नवीन स्टार्स निवडून त्यांची ओळख करून दिली आहे, त्यामुळेच हा चित्रपट खास बनतो आणि तिथूनच आपल्याला कळते. हा चित्रपट दिग्दर्शकाच्या कोनातून बनलेला एक उत्कृष्ट चित्रपट असेल असे वाटते. तिचे अस्वस्थ आणि घाबरलेले डोळे दाखवण्यासाठी मुलीचा चेहरा बुरख्याने झाकलेला आहे, तर हा चित्रपट स्त्री स्वातंत्र्याशी संबंधित विषयावर असणार असल्याचे प्रेक्षकांना समजते.
बिप्लब गोस्वामी यांनी लिहिलेली कथा आणि स्नेहा देसाई यांनी लिहिलेली स्क्रिप्ट अप्रतिम आहे.
चित्रपटाची कथा एका नवविवाहित जोडप्यापासून सुरू होते, जे ट्रेनमध्ये एकमेकांपासून वेगळे होतात. यानंतर चित्रपटाची कथा एका सोडून दिलेल्या वधूसोबत पुढे सरकते आणि यापासून सुरू होणाऱ्या घटना भारतीय समाजातील महिलांची स्थिती दर्शवतात. त्याचबरोबर भारतीय पोलिसांची कार्यशैली आणि राजकारणात सर्वसामान्यांशी खेळला जाणारा खेळ यावरून दिग्दर्शकाने प्रेक्षकांचे डोळे उघडले आहेत.
दुसऱ्या शब्दांत सांगायचे तर, हा चित्रपट ग्रामीण भारतातील महिलांवर समाजाने आणि स्वतःवर लादलेली बंधने दाखवतो. पण आधुनिक भारतही या सर्वांपासून अस्पर्श नाही, कारण त्याची मुळे खेड्यातही आहेत. स्नेहा देसाई नसती तर कदाचित एवढी अप्रतिम कथा असलेला चांगला चित्रपट कधीच बनला नसता. त्याने स्क्रिप्ट उत्तमरीत्या पूर्ण केली आहे, अब्दुलचे नाव अब्दुल ठेवल्याची कथा आणि मंजू माईंनी मिठाई खाऊ घालणे ही त्याची उदाहरणे आहेत. दोन भिन्न धर्मांमध्ये चेहरा झाकणे हे अतिशय सर्जनशील पद्धतीने ओळख झाकण्याशी जोडलेले असताना स्क्रिप्टवर चमकदार काम देखील आपल्याला दिसते.
अतिशय विचारपूर्वक पात्रांची निवड केली आहे.
रवी किशनने एक भ्रष्ट पण चांगल्या मनाचा पोलीस अधिकारी म्हणून चमकदार कामगिरी केली आहे आणि कदाचित या व्यक्तिरेखेला त्याच्यापेक्षा कोणीही फिट करू शकत नाही. नितांशी गोयल ही फुलासारखी निरागस मुलगी, जी पहिल्यांदाच गावाबाहेर पडली आहे, हरवलेल्या मुलीच्या भूमिकेत बसते आणि चित्रपट जसजसा पुढे जातो तसतशी तिची व्यक्तिरेखा सुधारत राहते, ती त्यात प्रस्थापित होत राहते.
दीपकच्या भूमिकेत स्पर्श श्रीवास्तव, जो संपूर्ण चित्रपटात फूल शोधत राहतो, त्याने भविष्यासाठी भरपूर क्षमता दाखवल्या आहेत आणि काही ठिकाणी जबरदस्त अभिनयही केला आहे. फूलचा आधार बनलेल्या मंजू माईच्या भूमिकेत दिसणारी छाया कदम एकल स्वावलंबी स्त्री म्हणून परफेक्ट दिसते.
दीपकची आई यशोदेची भूमिका करणाऱ्या गीता अग्रवाल शर्माने ‘प्रॉब्लेम असा आहे की आता आम्हाला ती आवडते हे आठवतही नाही’ असे सांगून तिची जागा योग्य असल्याचे सिद्ध केले आहे. प्रतिभा रांता यांच्याकडे बघून असे म्हणता येईल की, ती या चित्रपटाचा अविष्कार आहे, तिची व्यक्तिरेखा तिच्या गुप्त कृतींमुळे प्रेक्षकांना विचारात ठेवते. पडद्यावरही ती खूप सुंदर दिसते.
चित्रपटाचे संवाद जे त्याला ऑस्कर मिळवून देऊ शकतात
स्नेहा देसाईने ‘पोलिस ठाण्यात समस्या सांगा, स्टेटस नाही’ असे अनेक अप्रतिम संवाद दिग्दर्शकाने दिले आहेत, ज्यांचा चित्रपटात अतिशय उत्तम वापर करण्यात आला आहे. संवादांसोबत कलाकारांनी केलेले हावभाव आणि भाव पाहून प्रेक्षकांनाही चित्रपटाच्या प्रत्येक दृश्याशी जोडले गेलेले वाटते.
चित्रपटाच्या सुरुवातीच्या काही मिनिटांत हुंडाबळीवर एक दृश्य आहे, ट्रेनमध्ये एक अनोळखी महिला दोन-तीन वरात बसलेल्या दीपकला विचारते, लग्नासाठी काय मिळाले? या प्रकरणी प्रत्येकाचे मत आहे. शेवटी दीपकला पुन्हा विचारले की त्याला काय मिळाले ते सांगू का? दीपकला प्रश्न टाळताना पाहून तो त्याला म्हणतो, ‘मुलामध्ये काहीतरी दोष असावा’. आपल्या समाजात कधीही न संपणाऱ्या हुंड्याची मुळे खोलवर रुजलेली दिसतात, जिथे हुंडा घेणे हा मुलाच्या सामाजिक प्रतिमेशी जोडला जातो.
आपल्या समाजातील स्त्रिया स्त्रीस्वातंत्र्याला कशा प्रकारे बाधा आणतात, हेही चित्रपटात चपखलपणे दाखवण्यात आले आहे. स्वतःला दुसऱ्या वरासोबत जाताना पाहून जया गप्प राहिली, तेव्हा तिने दीपकच्या वडिलांना विरोध करून ‘तो बरोबर बोलतोय’ असे म्हटल्यावर तिथे उभ्या असलेल्या महिलांनी तिच्या या वक्तव्यावर सर्वाधिक आश्चर्य व्यक्त केले आणि त्यांना आश्चर्य वाटते की एक स्त्री कशी काय करू शकते? माणसाच्या शब्दांना प्रतिसाद द्या.
स्त्रिया जया आपल्या पतीचे नाव घेतात तेव्हा कसे पाहतात
फूल आणि मंजू माई यांच्यातील चित्रपटातील जवळपास प्रत्येक दृश्य प्रेक्षणीय आहे. मंजू माई, एक पालक म्हणून, फुलचे साधे पात्र समर्थपणे मांडते. ‘बडबडणारा असणं ही लाजिरवाणी गोष्ट नाही, बडबडणारा असल्याचा अभिमान बाळगणं ही लाजिरवाणी गोष्ट आहे’ मंजू माई म्हणाल्या, हा संवाद फुलचे डोळे उघडतोच, पण सारख्या अनेक मुलींना आरसा दाखवतो. फुल.
फुलचा डायलॉग ‘दुसऱ्याचे किचन स्वतःचे बनवा, हेच आमच्या आईने शिकवले आहे’ ही भारतातील बहुतांश मुलींची कहाणी आहे. एकीकडे दिग्दर्शकाने फुल या साध्या वधूचे पात्र साकारले आहे, तर दुसरीकडे सुशिक्षित जया ही व्यक्तिरेखा साकारली आहे. चित्रपटात दोन वेगवेगळ्या पार्श्वभूमीतील वधू दाखवून दिग्दर्शकाला हा संदेश द्यायचा आहे की, मुलांच्या पालकांनी मुलींना स्वयंपाकघराबाहेरच्या अनेक गोष्टी शिकवल्या तर त्या पुढे जाऊ शकतात.
मंजू माईंना फूलचा प्रश्न, ‘आम्ही मुलींना संधी का देत नाही, आजी आम्हाला इतकं असहाय का करतात, हा प्रश्न फूलने मंजू माईंना ब्रेड पकोडे बनवताना विचारला आहे, हा चित्रपट पुन्हा पाहावा लागेल. आणि या प्रश्नाला वेगळ्या पद्धतीने उत्तर देणाऱ्या चित्रपटांचीही आपल्या समाजाला गरज आहे.
पायल ही दिल्लीची असून ती जयपूर नॅशनल युनिव्हर्सिटीमध्ये पत्रकारितेतील रिसर्च स्कॉलर आहे. ती अनेक वृत्तपत्रे आणि मासिकांशी निगडीत आहे.
अस्वीकरण: या लेखात व्यक्त केलेली मते ही लेखकाची वैयक्तिक मते आहेत.
